Tư duy thiết kế (Design Thinking) là phương pháp sáng tạo, đặt con người làm trung tâm để giải quyết vấn đề. Cùng ICADVietnam tìm hiểu quy trình và mô hình tư duy thiết kế, doanh nghiệp có thể tạo ra sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm phù hợp với nhu cầu người dùng, đồng thời thúc đẩy sáng tạo và đổi mới.
Tư duy thiết kế là phương pháp giải quyết vấn đề lấy con người làm trung tâm, kết hợp giữa quan sát, đồng cảm, thử nghiệm và sáng tạo. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể tạo ra sản phẩm, dịch vụ hoặc trải nghiệm đáp ứng đúng nhu cầu người dùng.
2. Tư duy trong thiết kế và tư duy truyền thống: khác nhau ở đâu?
Tư duy truyền thống và tư duy thiết kế
Tư duy truyền thống: chú trọng phân tích – tối ưu – giải pháp mang tính tuyến tính.
Tư duy trong thiết kế: tập trung vào con người, thử nghiệm liên tục, chấp nhận sai để tìm giải pháp tốt nhất. Điểm mạnh của tư duy thiết kế là tạo ra các giải pháp mang tính sáng tạo, thay vì chỉ cải tiến dựa trên cái đã có.
3. Tại sao tư duy thiết kế quan trọng trong kỷ nguyên số?
Tư duy thiết kế trong kỷ nguyên số
Giải quyết vấn đề dựa trên con người: Hiểu đúng nỗi đau, mong muốn và hành vi của người dùng.
Tăng sáng tạo – đổi mới: áp dụng quy trình tư duy thiết kế giúp đội ngũ vượt qua lối mòn tư duy, tạo ý tưởng mới liên tục.
Nâng cao trải nghiệm khách hàng: Tối ưu điểm chạm, cải thiện thương hiệu.
Ứng dụng sâu trong kể chuyện thương hiệu: Giúp xây dựng câu chuyện cảm xúc, tạo kết nối mạnh mẽ.
Vai trò trong doanh nghiệp: Quan trọng trong thiết kế logo, sản phẩm, dịch vụ và đổi mới mô hình kinh doanh.
4. Bộ mục tiêu cốt lõi của tư duy thiết kế
Mục tiêu cốt lõi của tư duy thiết kế
Trong mọi mô hình tư duy thiết kế, có ba yếu tố nền tảng tạo nên sự cân bằng giữa nhu cầu người dùng – khả năng công nghệ – tính bền vững của doanh nghiệp. Bộ khung này giúp đảm bảo giải pháp không chỉ “hay trên giấy” mà còn thực tế, hiệu quả và tạo giá trị lâu dài.
4.1. Desirability – Đáng mong muốn
Desirability là tiêu chí quan trọng nhất trong tư duy thiết kế bởi mọi giải pháp đều bắt đầu từ con người, cảm xúc và trải nghiệm của họ.
Ý nghĩa cốt lõi
Giải pháp phải giải quyết đúng nhu cầu thật của người dùng, không phải nhu cầu mà doanh nghiệp nghĩ rằng họ cần.
Chạm tới cảm xúc, kỳ vọng và hành vi của người dùng.
Tập trung vào hành trình trải nghiệm tổng thể, không chỉ vào tính năng sản phẩm.
Làm sao để đạt được Desirability?
Phỏng vấn sâu .
Quan sát hành vi trong bối cảnh thực tế.
Xây dựng chân dung khách hàng và bản đồ hành trình.
Thử nghiệm để xem người dùng có thật sự muốn sử dụng giải pháp hay không.
4.2. Feasibility – Khả thi về công nghệ
Feasibility đảm bảo rằng ý tưởng không phải chỉ là sản phẩm sáng tạo “trên giấy”, mà có thể hiện thực hóa bằng công nghệ, nhân lực và thời gian hiện có.
Ý nghĩa cốt lõi
Giải pháp phải phù hợp với trình độ kỹ thuật, công nghệ, quy trình nội bộ.
Xem xét mức độ phức tạp khi triển khai và khả năng nâng cấp trong tương lai.
Đánh giá rủi ro kỹ thuật, chi phí công nghệ, yêu cầu bảo mật…
Cách đánh giá Feasibility
Xây dựng prototype với công nghệ hiện tại.
Làm việc với nhóm kỹ thuật để kiểm tra mức độ khả thi.
Đo lường thời gian – chi phí – nguồn lực.
Xác định phần nào làm được ngay, phần nào cần nghiên cứu thêm.
4.3. Viability – Khả thi về kinh doanh
Một ý tưởng hấp dẫn và khả thi về công nghệ vẫn không đủ nếu nó không tạo giá trị tài chính để duy trì.Ý nghĩa cốt lõi
Giải pháp phải đóng góp vào mô hình kinh doanh của doanh nghiệp.
Mang lại lợi nhuận, tiết kiệm chi phí hoặc tạo giá trị chiến lược dài hạn.
Có thị trường đủ lớn để phát triển.
Cách đánh giá Viability
Phân tích mô hình doanh thu (business model).
Kiểm tra sự phù hợp với chiến lược thương hiệu.
Đánh giá cạnh tranh và chi phí vận hành.
Kiểm tra khả năng mở rộng (scalability).
5. 5 giai đoạn trong quy trình tư duy thiết kế
5 bước của quy trình tư duy thiết kế
Quy trình tư duy thiết kế là mô hình tiêu chuẩn gồm 5 bước. Tuy nhìn như một chuỗi tuyến tính, nhưng thực tế các bước diễn ra lặp lại (iterative) tùy theo phản hồi người dùng. Quy trình tư duy thiết kế có tính lặp lại (iterative), nghĩa là bạn có thể quay lại bất cứ bước nào để tối ưu giải pháp
5.1. Đồng cảm (Empathize)
Đây là bước quan trọng nhất trong quy trình tư duy thiết kế, vì nếu hiểu sai người dùng, mọi giải pháp phía sau đều sai. Công việc trong giai đoạn này
Quan sát hành vi thực tế (shadowing).
Phỏng vấn người dùng với câu hỏi mở.
Khám phá cảm xúc ẩn sau hành vi của họ.
Tìm insight trong bối cảnh thực tế, không phải giả định.
Mục tiêu
Thấu hiểu nhu cầu, động cơ, nỗi đau (pain points) của người dùng.
Tránh “tư duy phiến diện” của doanh nghiệp.
5.2. Xác định vấn đề (Define)
Từ dữ liệu thu được ở bước Empathize, nhóm phải chọn ra vấn đề đúng – đủ – trọng tâm. Cách làm xác định vấn đề chuẩn:
Chuyển insight thành phát biểu vấn đề (POV – Point of View).
Sử dụng phương pháp “How Might We” để mở rộng góc nhìn.
Xác định mục tiêu cụ thể của người dùng và rào cản họ gặp phải.
* Giá trị: Define giúp tránh tình trạng “giải quyết sai vấn đề”, vốn rất phổ biến ở nhiều doanh nghiệp.
5.3. Lên ý tưởng (Ideate)
Đây là giai đoạn bùng nổ ý tưởng, thúc đẩy tư duy trong thiết kế và vượt ra khỏi vùng an toàn. Phương pháp Ideate phổ biến:
Brainstorming
Brainwriting
SCAMPER
Mindmap
Crazy 8s
Nguyên tắc
Không phán xét ý tưởng giai đoạn đầu.
Càng nhiều ý tưởng càng tốt.
Kết hợp ý tưởng để tạo giải pháp mới.
5.4. Nguyên mẫu (Prototype)
Prototype không phải sản phẩm hoàn chỉnh mà là mô phỏng để kiểm chứng ý tưởng. Các dạng prototype
Vẽ tay (low fidelity)
Wireframe
Mô hình 3D
Mẫu thử chức năng đơn giản
Video mô tả quy trình
Lợi ích
Giảm rủi ro khi triển khai thật.
Nhìn thấy vấn đề mà brainstorm không thể nhìn ra.
Tiết kiệm chi phí và thời gian.
5.5. Kiểm tra (Test)
Test là quá trình đưa nguyên mẫu cho người dùng trải nghiệm và thu phản hồi thực tế. Mục tiêu của kiểm tra (test) là:
Xác nhận giải pháp có phù hợp không.
Tìm điểm gây khó chịu hoặc chưa hợp lý.
Hiểu cảm xúc thật của người dùng khi trải nghiệm.
* Lưu ý: Test không phải để “chứng minh mình đúng”, mà để hiểu mình đang sai ở đâu. Sau khi test, có thể quay lại bước Ideate hoặc Prototype.
6. Các mô hình tư duy thiết kế nổi bật
Mô hình tư duy thiết kế IDEO
6.1. Mô hình “Đầu – Trái tim – Bàn tay” (AIGA)
Là một mô hình tư duy thiết kế đơn giản nhưng sâu sắc, mô tả đầy đủ bản chất của tư duy thiết kế:
Đầu (Head): phân tích dữ liệu, logic, xác định vấn đề.
Trái tim (Heart): đồng cảm, thấu hiểu cảm xúc con người.
Bàn tay (Hand): hành động, tạo nguyên mẫu, thử nghiệm.
Đây là mô hình cân bằng giữa lý trí – cảm xúc – hành động, phù hợp cho giáo dục, thương hiệu và thiết kế trải nghiệm người dùng.
6.2. Mô hình IDEO
IDEO – đơn vị tiên phong đưa tư các mô hình tư duy thiết kế vào doanh nghiệp – đã phát triển mô hình 3 giai đoạn tinh gọn.
Ưu điểm: Dễ bắt đầu, tập trung vào sáng tạo…. phù hợp nhóm marketing, UX, R&D
Ứng dụng: Trong tạo chiến dịch truyền thông, phát triển sản phẩm mới, cải thiện trải nghiệm khách hàng, kể chuyện thương hiệu (Brand Storytelling)
6.3. Mô hình Kim cương đôi (Double Diamond)
Đây là mô hình tư duy thiết kế phổ biến nhất thế giới do British Design Council phát triển. Cấu trúc 2 kim cương:
Kim cương 1 – Khám phá vấn đề:
Phân kỳ (discover): mở rộng hiểu vấn đề
Hội tụ (define): thu hẹp, chọn vấn đề trọng tâm
Kim cương 2 – Giải quyết vấn đề:
Phân kỳ (develop): mở rộng ý tưởng
Hội tụ (deliver): chọn giải pháp tốt nhất để triển khai
Lợi ích
Tránh “ngộ nhận vấn đề”
Tối ưu cả quá trình khám phá và giải pháp
Phù hợp doanh nghiệp lớn và dự án phức tạp
6.4. Các điểm chung của mọi mô hình tư duy thiết kế
Dù là AIGA, IDEO hay Double Diamond, tất cả đều được xây dựng trên 4 nguyên tắc:
Lấy người dùng làm trung tâm: Điểm xuất phát và kết thúc của mọi giải pháp.
Tính sáng tạo – khám phá: Khuyến khích phá bỏ giới hạn và suy nghĩ theo nhiều hướng.
Tính thử nghiệm liên tục: Thử – sai – học – sửa, không coi sai lầm là thất bại.
Tính lặp lại (iterative): Quy trình tư duy thiết kế không tuyến tính, có thể quay lại bước trước bất cứ lúc nào.
6.5 Mô hình tư duy thiết kế nào phù hợp nhất khi thiết kế văn phòng?
Trong ba mô hình, DOUBLE DIAMOND là mô hình được ứng dụng nhiều nhất trong thiết kế nội thất văn phòng, bởi các lý do:
Thiết kế văn phòng cần khảo sát nhu cầu thực tế của người dùng: nhân viên, lãnh đạo, khách hàng đến giao dịch.
Cần phân tích nhiều vấn đề: công năng – không gian – ánh sáng – thương hiệu – chi phí – trải nghiệm người dùng tại văn phòng.
Quá trình thiết kế luôn gồm khám phá – định nghĩa – phát triển ý tưởng – triển khai thi công → trùng khớp hoàn toàn với cấu trúc Double Diamond.
7. Ví dụ về các doanh nghiệp thành công khi áp dụng tư duy thiết kế
Apple: Tập trung vào trải nghiệm người dùng, từ giao diện đến thiết kế vật lý, giúp sản phẩm vừa đẹp mắt vừa dễ sử dụng.
Airbnb: Cải thiện trải nghiệm khách hàng và chủ nhà thông qua quan sát thực tế, thấu hiểu nhu cầu và thử nghiệm nhiều giải pháp.
IDEO: Công ty tiên phong áp dụng mô hình tư duy thiết kế, giúp các doanh nghiệp đổi mới sản phẩm và dịch vụ bằng cách tập trung vào con người và tạo nguyên mẫu nhanh.
Nike: Phát triển sản phẩm thể thao cá nhân hóa, tối ưu trải nghiệm khách hàng bằng việc thấu hiểu nhu cầu vận động và thử nghiệm liên tục.
Google: Áp dụng quy trình tư duy thiết kế trong phát triển Gmail, Google Maps và Google Workspace, liên tục nhận phản hồi người dùng và điều chỉnh thiết kế.
8. Câu hỏi thường gặp về quy trình tư duy thiết kế
Câu hỏi thường gặp về quy trình tư duy thiết kế
Câu 1. Lợi ích của tư duy thiết kế là gì?
Tư duy thiết kế giúp hiểu đúng nhu cầu người dùng, tạo giải pháp sáng tạo, giảm rủi ro nhờ thử nghiệm liên tục và tăng hiệu quả hợp tác giữa các bộ phận. Doanh nghiệp nhờ đó đưa ra sản phẩm – dịch vụ phù hợp hơn và cải thiện trải nghiệm khách hàng.
Câu 2. Làm thế nào để bắt đầu học tư duy thiết kế?
Bạn có thể bắt đầu bằng cách tìm hiểu mô hình 5 bước của quy trình tư duy thiết kế và luyện quan sát hành vi người dùng. Thực hành trên vấn đề nhỏ, tham gia các khóa học cơ bản của IDEO U, Google UX hoặc Coursera để xây nền tảng vững chắc.
Câu 3. Tư duy thiết kế có áp dụng cho kiến trúc sư thiết kế văn phòng không?
Có. Kiến trúc sư dùng tư duy thiết kế để thấu hiểu nhu cầu nhân viên, tối ưu không gian làm việc, ánh sáng, luồng di chuyển và tạo môi trường sáng tạo phù hợp văn hóa doanh nghiệp. Đây là phương pháp rất hiệu quả trong thiết kế văn phòng hiện đại.
Câu 4. Đâu là điểm đặc biệt của tư duy thiết kế?
Điểm đặc biệt của tư duy trong thiết kế nằm ở việc đặt người dùng làm trung tâm, mở rộng – thu hẹp ý tưởng linh hoạt và tạo nguyên mẫu để kiểm thử liên tục. Quy trình không tuyến tính, cho phép quay lại bất kỳ bước nào để tối ưu giải pháp.
Câu 5. Các sách tư duy thiết kế phổ biến là gì?
Một số sách hướng dẫn quy trình tư duy thiết kế dễ tiếp cận gồm:
Change by Design – Tim Brown
Creative Confidence – David & Tom Kelley
Design Thinking Playbook
The Design of Everyday Things – Don Norman
Sprint – Google Ventures
Áp dụng tư duy thiết kế và các mô hình tư duy thiết kế giúp doanh nghiệp tối ưu trải nghiệm khách hàng, tăng sáng tạo và giải quyết vấn đề hiệu quả. Việc nắm vững quy trình tư duy thiết kế còn giúp cải thiện sản phẩm, dịch vụ và môi trường làm việc, từ đó tạo ra giá trị bền vững cho doanh nghiệp.
Nếu bạn đang tìm giải pháp thiết kế văn phòng hiện đại, tối ưu công năng và trải nghiệm làm việc, hãy liên hệ ICADVietnam để được tư vấn chi tiết. Đội ngũ chuyên nghiệp của ICADVietnam sẽ giúp bạn xây dựng không gian làm việc đẹp, tiện nghi và phù hợp với văn hóa doanh nghiệp.
